Sırtına yüklenmiş uzay mekiği ile birlikte gökyüzünde ilerleyen bir Boeing-747 görmek ender rastlanmakla birlikte pek de şaşılacak bir durum değildir. En azından 2012 yılına kadar değildi. NASA’nın uzay mekiklerini nakil amacı ile modifiye ettiği iki Boeing-747, Uzay Mekiği Programı’nın sonlandırılmasına kadar her birinin yaptığı onlarca uçuşta mekikleri oradan oraya taşımışlardır: İniş üslerinden yeniden fırlatma üslerine, fuarlara, müzelere…

Ancak eğer bir Boeing-747’nin hemen üzerinde kendi halinde süzülen bir uzay mekiği görmüşseniz, gerçekten nadir bir olaya tanıklık etmişsinizdir. Elbette bunun için 1977 yılını hatırlıyor olmalısınız zira bu görüntü sadece 1977 yılında ve sadece beş kez yaşanarak tarih sayfalarındaki yerini almıştır. Ne manzara ama!

Uzay Mekiği Programı kapsamında, mekik tasarımlarının gerçek görevlerden önce test edilmesi amacı ile özel olarak hazırlanan prototip bir uzay mekiğinin de yapımına başlanmış,  bir dizi test bu mekik üzerinde gerçekleştirilerek değerli bilgiler toplanmıştır. İşte bu testlerin önemli adımlarından biri olan serbest uçuş testi için prototip mekiğimiz, bir Boeing-747 Mekik Taşıyıcı Uçak (SCA) üzerine bindirilerek havalanmış, yüksek bir irtifadayken SCA’dan ayrılıp bir planör gibi süzülerek inişini gerçekleştirmiştir. Üzerinde herhangi bir yakıt veya itki sistemi bulunmayan mekik, bu görevi tam beş kez tamamlayıp fırlatma testleri aşamasına geçmiştir.

2006 yapımı Superman Returns filminde benzer bir sahne çıkıyor karşımıza (takip eden birkaç cümle ve fotoğraf eser miktarda ‘spoiler’ içermektedir). Ancak bu kez uçağımız bir 777 ve tepesindeki mekiğin itki sistemi de mevcut! Hem de öyle spekülatif bir itki sistemi ki, mekiğin uçağın üzerinden kalkış yapıp doğruca yörüngeye yol alması planlanmaktadır. Elbette işler beklendiği gibi gitmez ve mekik uçağın sırtında kilitli kalır. Uçaktan ayrılamayan mekiğin, onu yörüngeye ulaştıracak ateşleme işlemini iptal etmeyi de başaramazlar ve mekik, o müthiş itki gücüyle içinde gazeteciler bulunan 777’yi de alıp yörüngeye ve büyük bir felakete doğru ilerlemeye başlar. 

*

Ancak durun, belki de şurada bir Superman vardır!

Gerçekte ise uzay mekiği gibi cüsseli bir aracın zorlu yörünge yolculuğu için bir uçaktan kalkış yapması vaki değildir. Ancak daha küçük yükler için hayata geçirilmiş veya konsept olarak sunulmuş çeşitli projeler bulunmaktadır. Örneğin alçak dünya yörüngesine (LEO) uydu yerleştirecek küçük roketlerin uçaktan fırlatılması gibi bir yöntem mevcuttur ve halihazırda taşıyıcı bir uçaktan havalanan Pegasus roketi ile yörüngeye yerleştirilmiş pek çok uydu bulunmaktadır. 

Bir diğer ilgi çekici örnekte ise, Mike Melvill, 2004 yılında taşıyıcı White Knight’ın altından kalkış yapan SpaceShipOne roketi ile devlet desteği olmadan uzay sınırını aşmış ve ilk “ticari astronot” ünvanını almıştır.

*

Serinin üçüncü kitabından aynı isimle uyarlanan ve uzay mekiğine doyduğumuz James Bond filmi Moonraker’da ise başka bir hikayeyle karşılaşıyoruz (takip eden birkaç cümle ve fotoğraf eser miktarda ‘spoiler’ içermektedir). 747’nin sırtında taşınmakta olan mekiğe sızan korsanlar nakil sırasında ana motorları ateşleyip 747’yi de alevler içinde bırakarak mekiği kaçırırlar ve olaylar, ajanımızın daha bu ilk sahnede görünen korsanların peşine düşmesiyle dallanıp budaklanarak gelişir.

Moonraker’daki bu sahnede Superman Returns’ün itki sistemine benzer spekülatif bir kurgu olmasa da gerçeğin dışına çıkılmıştır zira uzay mekiklerinin üzerinde ana motorları ateşleyecek yakıt tankları bulunmamaktadır. Gerçek bir fırlatma sırasında motorların ihtiyaç duyacağı yakıt, ortada görünen heybetli ve turuncu harici sıvı yakıt tankından sağlanmaktadır. 

Öte yandan uzay mekikleri, nakil esnasında olmasa da gerçek bir görevde, üzerlerindeki yörüngesel manevra sistemi (OMS) ve yönelim düzeltmelerinden sorumlu reaksiyon kontrol sistemi (RCS) için yakıt bulundurmaktadırlar.

Moonraker filmi 1979 yılında, yani prototip mekiğimizin SCA üzerinden ayrılarak gerçekleştirdiği test uçuşlarından sonra, ancak mekiklerin gerçek uzay görevlerinde kullanılmaya başlanmasından önce çekilmiştir. Kitap ise 1955 yılında yayımlanmıştır, yani uzay mekiği çağından çok daha önce… Hâl böyle olunca film uyarlamasının kitaptan epeyce farklı olduğunu tahmin etmek zor değil. 

*

Amerika, uzay yarışının bu kulvarında bir adım önde ilerlerken Sovyet tarafında da heyecan verici gelişmeler yaşanmaktadır. “Buran” projesi kapsamında uzay mekikleri tasarlanmış ve sırf bu mekikleri taşımak için devasa bir uçak tasarımı gerçekleştirilmiştir. Bu uçak, Ukrayna yapımı Mriya isimli Antonov AN-225’tir. 

Sovyetler’in uzay mekiği  aerodinamik tasarım açısından Amerikalılarınki ile neredeyse aynı olsa da aralarında önemli farklılıklar vardır. Buran’ın üzerinde ana motor olmaması ve motorların doğrudan onu uzaya taşıyacak Energia roketi üzerinde bulunması bu farklardan biridir ve bu tasarımın, taşınabilecek yük miktarı gibi pek çok artısı mevcuttur. Bir diğer büyük farklılık ise Buran’ın insansız olarak uçabilmesidir! 1988 yılında insansız, otonom bir yörünge görevi gerçekleştiren mekik, sağ salim ve oldukça başarılı bir şekilde dünyaya dönmüştür ancak bu onun ve Buran projesinin ilk ve son gerçek uzay görevi olacaktır.

Projedeki bir diğer tasarım farklılığı ise prototip test aracı ile ilgilidir. Amerikalıların itki sistemsiz ve yakıtsız, Boeing-747 SCA üzerinden kalkış yapıp planör gibi süzülen test mekiğinin aksine; OK-GLI isimli prototip, motor ve yakıt tanklarına sahiptir ve kendi kalkış ve inişini bir uçak gibi kendisi gerçekleştirmektedir. 

Superman Returns filmindeki, bir uzay mekiğinin uçak üzerinden doğrudan yörüngeye  fırlatılması kavramına paralel olarak, Sovyetler’in aynı yıllarda geliştirdiği çok daha küçük, MAKS isimli bir uzay mekiği mevcuttur. AN-225 üzerinden kendi harici yakıt tankı ile birlikte yörüngeye doğru yola çıkan bir uzay mekiği için konsept tasarım yapılmış, ancak hayata geçirilmemiştir.

Sovyet defterini kapatmadan önce Mriya’dan biraz bahsetmek yerinde olacaktır. Mriya, dünya üzerinde üretilmiş tek Antonov AN-225’tir. İkincinin yapımına başlandıysa da Sovyetler Birliği’nin dağılması ile birlikte Buran projesi ve AN-225 üretimi sonlandırılmıştır. Mriya ise bazı onarım ve modernizasyonlardan geçirilerek dünyanın en büyük kargo uçağı olarak 2001’den beri çok büyük yüklerin taşınması için aktif hizmet vermektedir. Yapımı tamamlanmamış ikinci AN-225 ise belki de çok uzak olmayan bir gelecekte tamamlanıp hizmete girmek için sabırsızlanıyordur.

*

Dönelim tekrar NASA’nın prototip uzay mekiğine… En başta ‘Constitution’ olarak isimlendirilen mekiğin nihai ismini, sayısı 100.000’i aşkın bilimkurgusever belirlemiştir. Büyük bir kampanya başlatıp Beyaz Saray’ı mektuba boğan Uzay Yolu hayranlarının talebine seyirci kalınmamış, mekiğin ismi ‘Enterprise’, nam-ı diğer ‘Atılgan’ olarak değiştirilmiştir. 1976 yılında, Enterprise, Hava Kuvvetleri Bandosu’nun çaldığı Uzay Yolu müziği eşliğinde görücüye çıkarken, Uzay Yolu ekibi de tam kadro oradaydı.

35 yıl sonra, 2012 yılında, Enterprise SCA’nın üzerindeki son turlarını atıp sergilenmek üzere New York’a iniş yaptığında ise, Uzay Yolu’nun Mr.Spock’ı Leonard Nimoy yine oradadır ve 747’nin sırtındaki Enterprise’ın önünde veda konuşmasını yapar.

Uzay mekiği programında aktif rol almış Profesör Jerry Grey’in 1979 basımı Enterprise isimli kitabına yazdığı önsözde, Isaac Asimov, uzay çalışmaları tarihindeki birçok kırılma noktasını ele alıp “Esas uzay çağı şimdi başlıyor.” sonucuna varmıştır.

Türkiye’de dönemin basılı yayınlarında da Enterprise’ın kendine yer bulduğunu görüyoruz. Uzay mekiklerinden; mekik, taksi, dolmuş gibi çeşitli ifadelerle bahsedilmesi ve Enterprise’ın doğrudan ‘Atılgan’ olarak anılması tarihe renk katıyor.

                         

Devam edecek…

***

Görseller:
[1] Kapak fotoğrafı: https://www.nasa.gov/sites/default/files/styles/full_width_feature/public/images/645822main_201204270024HQ_SCA_Enterprise_full_full.jpg
[2]https://www.nasa.gov/sites/default/files/styles/full_width_feature/public/images/300886main_ECN77-8608_full.jpg
[5]https://www.nasaspaceflight.com/wp-content/uploads/2015/04/z2d.jpg
[6]apod.nasa.gov/apod/image/0306/ssone_scaled_c1topcarry.jpg
[8]https://www.nasa.gov/sites/default/files/styles/side_image/public/thumbnails/image/edu_shuttle_launch_sts-117.jpg
[9]https://www.buran.fr/mriya-antonov/Photos/050-Exhibition%20au%20Bourget%20avec%20Bourane-Airshow%20with%20Buran%20at%20Le%20Bourget-169901.jpg
[10]https://www.buran.fr/mriya-antonov/img/maks-mriya-grand.jpg
[11]https://www.nasa.gov/sites/default/files/styles/full_width_feature/public/images/284702main_GPN-2000-001363_full.jpg
[12]CBS News, Leonard Nimoy salutes space shuttle Enterprise:
https://www.youtube.com/watch?v=Tu_NfWVYb78

Kaynakça:
[1]https://www.nasa.gov/muItimedia/imagegallery/image_feature_1204.html
[2]https://www.nasa.gov/sites/default/files/files/FS-013_09_14.pdf
[3]https://www.nasaspaceflight.com/2012/04/space-shuttle-enterprise-the-orbiter-that-started-it-all/
[4]http://www.buran-energia.com/mriya-antonov/mriya-desc.php
[5]http://www.buran-energia.com/bourane-buran/bourane-versvol-1erVol.php
[6]http://www.buran-energia.com/bourane-buran/bourane-modele-gli.php
[7]http://www.buran.ru/htm/molniya6.htm
[8]https://science.ksc.nasa.gov/shuttle/technology/sts-newsref/sts-cron.html
[9]https://apod.nasa.gov/apod/ap030627.html
[10]https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20100038459.pdf
[11]https://www.space.com/15454-space-shuttle-enterprise.html
[12]Enterprise, Jerry Grey, 1979, ISBN: 9780688034627